ISO 14001’in son versiyonu ile ISO 14001:2004’ün farkları

environmentbussinness.jpg

ISO 14001:2015 tüm ISO yönetim sistemleri için ortak bir çerçeve getiren Annex SL – yeni yüksek seviye yapıyı (YSY) temel alacaktır. Tutarlılıgı sürdürmek, farklı yönetim sistemlerini uyumlandırmak, üst seviye yapıya karsılık gelen alt maddeler için eslestirme sunmak ve tüm standartlar genelinde ortak bir dil uygulamak için bu yaklasım yardımcı olacaktır. Yeni standart yapısının yerlesmesi ile, kuruluslar çevre yönetim sistemlerini temel is prosesleri ile birlestirmeyi ve üst yönetimin daha fazla katılımını saglamayı daha kolay bulacaklardır. Planla-Uygula-Kontrol Et-Önlem Al döngüsü tüm proseslere ve bir bütün olarak çevre yönetim sistemine uygulanabilir. Buradaki sema (Sekil 1) 4’ten 10’a kadar Maddelerin PUKÖ’yle baglantılı olarak nasıl gruplanabilecegini göstermektedir.

14001puko.png

14001guncelkavramlar.png

Madde 1: Kapsam

Bu madde halen kuruluşların ÇYS’nin istenen çıktılara ulaşmasına yardımcı olmak üzere standardın kapsam ve içeriği ilgilidir. Artık ‘yasam döngüsü bakış açısını’ dikkate alan bir çevre yönetiminin yürütülmesinden bahsetmektedir.

Madde 2: Normatif referanslar

ISO 14001’in eski versiyonlarında olduğu gibi, örneğin başka standartlardan dikkate alınması gereken ilave şartlar gibi, atıf yapılan standart yoktur. Bu madde, diğer yönetim sistemi standartları ile numaralandırmanın aynı olması için tutulmuştur.

Madde 3: Terimler ve tanımlar

İlk bakışta, alfabetik olarak sıralanmadıkları için, terimler ve tanımların sırası karmaşık görünebilir. Bunun yerine ISO tarafından benimsenen ve birçok kullanıcıya yeni olan yaklaşım, terimler ve tariflerin kuruluş ve liderlik, planlama, destek ve operasyon ve performans değerlendirme ve iyileştirme olarak gruplandırmadır. Yeni ve eski okuyucular bu listeyi Ek C’de yer alan alfabetik liste ile birlikte kullanmayı daha kolay bulabilirler.

Ek olarak, standardın eski versiyonunu kullanmakta olanlar, ‘çevresel koşul’, ‘proses’, ‘uyum yükümlülükleri’, ‘yasam döngüsü’ ve ‘dokümante edilmiş bilgi’ gibi, ISO 14001’de ilk kez yer alan terimlerin anlamlarına özellikle dikkat etmek isteyebilirler.

Madde 4: Kurulusun içeriği

Bu maddenin amacı; kurulusun çevre sorumluluklarını yönetme biçimini, olumlu veya olumsuz, etkileyebilecek olan önemli konular ile ilgili yüksek seviye, stratejik kavrayışı sağlamaktır. Bir kuruluşa ÇYS’nin istene çıktılarını etkileyen faktörleri ve tarafları belirlemek ve anlamak için fırsat vermektedir. Aynı zamanda eski önleyici faaliyet kavramını da kısmen ele almaktadır.

İlk olarak, kurulusun amacı ile ilgili dış ve iç konuları; yani, ÇYS’nin istenen çıktılarına ulaşma yeteneği üzerinde etkisi olan veya bunu etkileyebilecek ilgili hem iç hem de dış konular nelerdir, belirlemesi gerekecektir.

‘Konu’ teriminin yalnızca, önceki standarda göre önleyici faaliyetin konusu olan, problemleri kapsamadığı, ÇYS’nin ele alacağı kurulusun ÇYS için belirlediği uyum yükümlülükleri gibi önemli konuları da içerdiği dikkate alınmalıdır. Daha önemlisi, bu konular yalnızca kurulusun etkilediği çevre koşullarını değil, aynı zamanda kendisinin de etkilendiği konuları da içermelidir. ‘Konular’ ile ilgili daha fazla genel kılavuz bilgiler ISO 31000:2009 Madde 5.3’te verilmektedir.

İkinci olarak, bir kurulusun ayrıca ÇYS ile ilişkili ‘ilgili tarafları’ da belirlemesi gerekecektir ki bu yeni versiyonda çok daha fazla öne çıkmaktadır. Bu gruplar müşterileri, toplulukları, tedarikçileri ve sivil toplum örgütlerini içerebilir. Bunların ilgili ihtiyaç ve beklentilerini belirlemek artık ÇYS operasyonunun içeriğini belirlemenin bir parçasıdır. Her kuruluş kendi ‘ilgili taraflar’ setini belirleyecektir ve bunlar zaman içerisinde değişebilir.

İçerik belirlendikten sonra, çeşitli ilave faktörlerle de ilişkili olarak ÇYS kapsamı belirlenmelidir. Standardın önceki versiyonunu kullanmış olanlar, mevcut kapsamlarını gözden geçirmeli ve bu belirli şartları sağladığını gösterebilmelidirler.

Son olarak, Madde 4’ün son şartı ÇYS’yi standardın şartlarına göre kurmak, uygulamak, sürdürmek ve sürekli iyileştirmektir. Bu proses yaklaşımının benimsenmesini gerektirmektedir ve her kuruluş birbirinden farklı da olsa, proses semaları veya yazılı prosedürler gibi dokümante edilmiş bilgiler bunu desteklemek için kullanılabilecektir.

Madde 5: Liderlik

Bu madde kurulusu en üst seviyede yöneten veya kontrol eden kişi veya kişiler topluluğu olarak tanımlanan üst yönetime özel gereklilikleri ortaya koymaktadır. Eğer ÇYS’ye tabi olan kuruluş daha büyük bir kurulusun parçasıysa, ‘üst yönetim’ teriminin daha küçük olan kuruluşa atıf yapmakta olduğunu unutmayınız. Bu gerekliliklerin amacı, yukarıdan yönetimi sağlayarak ve mümkün olduğunda çevre yönetimini is proseslerine entegre ederek, liderlik ve taahhüdü göstermektir.

Üst yönetim yönetim sistemine daha fazla katılım göstermeli, şartların kurulusun proseslerine entegre edilmesini ve politika ve amaçların kurulusun stratejik yönelimi ile uyumlu olmasını sağlamalıdır. Üst yönetimin özel sorumluluklarından biri çevre politikasını oluşturmaktır ve standart politikanın içermesi gereken karakteristikleri ve özellikleri tanımlamaktadır. Bunun içerisinde doğrudan istenenlerin ötesinde, ‘çevrenin korunması’ gibi, kurulusun içeriğine özel taahhütleri içerebilir.’

Ayrıca üst yönetimin çevre performansının geliştirilmesi için ÇYS’nin sürekli iyileştirilmesi konusundaki taahhüdüne daha fazla odaklanmaktadır. İletişim de anahtar konudur ve üst yönetimin ÇYS’nin tüm taraflarca erişilebilir, iletilmiş, sürdürülüyor ve anlaşılmış olmasının sağlanması konusunda sorumluluğu bulunmaktadır.

Son olarak, madde üst yönetimin ‘çevre yönetimini kolaylaştırmak’ için, özellikle ÇYS’nin ISO 14001’e uygunluğu ve ÇYS performansının raporlanması ile ilgili iki özel görev olmak üzere, ilgili sorumluluklar ve yetkileri ataması ile ilgili şartları belirtmektedir.

Madde 6: Planlama

Madde 6 muhtemelen standardın daha eski versiyonlarını kullananlar için en çok değişim gösteren alanı temsil etmektedir.

Önleyici faaliyetlerin yeni ele alınma yöntemini tamamlamak için Madde 4.1 ‘kurulusun içerigi’ ve 4.2 ‘ilgili taraflar’ ile birlikte çalışmaktadır. Kurulusu hem bir dizi faktör hem de bu faktörlerle ilgili riski ele almak için bir prosedür yerine bir planlama prosesini geliştirmeye ve kullanmaya odaklar.

Bu maddenin ilk bölümü, planlama maddesinin şartlarını yerine getiren prosesleri oluştururken, uygularken ve sürdürürken nelerin dikkate alınması, belirlenmesi ve ele alınması gerektiğini tanımlamaktadır.

Alt madde 6.2.1 kurulusun faaliyetleri, ürünleri ve hizmetleri ile ilgili, tanımlanan kapsamda kontrol ve etki edebileceği çevre boyutlarını belirlemesini gerektirmektedir. Bu, standardın önceki versiyonları ile açık şekilde tutarlıdır. İlk defa olarak, normal olmayan durumlar ve acil durumlar için açık bir atıf bulunmaktadır. Daha da önemlisi, bir yasam döngüsü bakış açısının dikkate alınması konusundaki atıf ve madde notları önemli boyutların hem faydalı hem de zararlı risklere sebep olabileceğinin altını çizmektedir.

ISO 31000’de verilen prensipler ve kılavuzlar ile uyumlandırmada, bu madde artık daha fazla risk belirlemesi için bir işarettir. 2004 versiyonundaki şartlara benzer olarak, bu madde içerisindeki bir başka unsur, bir önceki standartta yer alan ‘yasal ve diğer şartlar’ teriminin yerini alan ‘uyum yükümlülükleridir, fakat yasal ve diğer şartlar herkesçe bilinen bir terimdir. Birçok durumda, kurulusun bu alandaki bilgileri belirleme ve kullanmadaki temel yaklaşımı, hala yeni şartları karşılıyor olacaktır.

Madde 6.1.1 kuruluşlar için, Madde 4.1 ‘kurulusun içeriği’, Madde 4.2 ‘ilgili taraflar’, Madde 6.1.2 ‘çevre boyutları’ ve son olarak Madde 6.1.3 ‘uyum yükümlülüklerinden kaynaklanan riskleri ve fırsatları belirlemeleri için yeni bir şartı temsil etmektedir. Risk ‘çevre amaçları üzerindeki belirsizlik etkisi’ olarak tanımlandığı için burada kirliliğin önlenmesi ve yasal uyumun sürdürülmesi gibi ana prensipleri içereceği açık olan ÇYS’nin istenen çıktılarına doğrudan bağlantı mevcuttur. ‘Aksiyon almak için planlama’ seklinde yeni şartlar yer almaktadır. Bu, bir önceki maddede istenen daha bütünsel bir yaklaşımı almakta ve aksiyon planlamada daha detaylı bir şekilde kullanmaktadır. Bu, planlama prosesi çıktılarının sistemin kalanı için sağlam bir temel oluşturmak için yeterince eksiksiz olmasını sağlayacaktır.

Son olarak bu maddenin son bölümü ‘çevre amaçları ve bunlara ulaşmak için planlamayı’ dikkate almaktadır. Kuruluş uygun fonksiyon ve seviyelerde çevre amaçlarını belirlemelidir. Çevre politikası ile uyumlu olmanın yanı sıra, çevre amaçları ölçülebilir, izlenebilir, iletişimi yapılmış ve güncellenmiş olmalıdır.

Bunlara ulaşmak için planlama yaparken, faaliyetlerin sonuçlarının izlemedeki ilerleme için göstergeler kullanılarak nasıl değerlendirileceğini belirlemek için özel bir şart yer almaktadır. Çevre yönetimi ile ilgili performans göstergelerinin belirlenmesi konusunda daha fazla bilgi için ISO 14031 –Çevre performansı değerlendirme kılavuzlarını inceleyiniz.

Madde 7: Destek

Bu madde kuruluşların ÇYS’yi kurmak, uygulamak, sürdürmek ve sürekli iyileştirmek için gerekli kaynakları belirlemesi ve sağlaması için bir gereklilik ile başlamaktadır. Basitçe ifade etmek gerekirse bu, tüm ÇYS kaynak ihtiyaçlarını kapsayan çok güçlü bir maddedir.

Madde; ISO 14001:2004’teki karşıtlarına benzer olarak yetkinlik, farkındalık ve iletişim için gereklilikler ile devam etmektedir. Kuruluşların kendi kontrolü altında çevre performansını, uyum yükümlülüklerini yerine getirme yeteneğini etkileyen isleri yapan kişilerin gerekli yetkinliklerini belirlemeleri ve bunların uygun eğitimleri almalarını sağlamaları gerekecektir.

Bu madde içerisinde yetkinlik kanıtı olarak dokümante edilmiş bilgilerin muhafaza edilmesi için bir gereklilik bulunmaktadır. Ek olarak, kurulusun kontrolü altında is yapmakta olan tüm kişilerin çevre politikası, islerinin bunu nasıl etkileyeceği ve ÇYS’ye uymamanın sonuçlarından haberdar olmasını sağlaması gerekmektedir. Ek olarak, geliştirilmiş çevre performansının faydaları da dahil olmak üzere çevre yönetiminin etkinliğine katkılarının farkında olmalıdırlar.

Önceki versiyona göre çok temel bir değişiklik olmamaklar birlikte, artık iç ve dış iletişimi kapsayan yeni bir ilave şart bulunmaktadır. Son olarak, ‘dokümante edilmiş bilgi’ için gereklilikler bulunmaktadır. ‘Dokümante edilmiş bilgi’, 2004 standardındaki ‘dokümanlar’ ve ‘kayıtlar’ terimleri yerine geçen yeni bir terimdir.

Bu gereklilikler dokümante edilmiş bilgilerin oluşturulması ve güncellenmesi ve bunların kontrolü ile ilgilidir. Gereklilikler ISO 14001:2004’teki dokümanların kontrolü ve kayıtların kontrolü ile ilgili karşıtları ile benzerdir.

Madde 8: Operasyon

Bu madde önceki maddelere tabi olan planların ve proseslerin yürütülmesi ile ilgilenmektedir. Bu, Madde 6.1 ve Madde 6.2 ile ilişkili belirlenen aksiyonların yürütülmesi ile ilgilenmektedir.

Ek olarak, dış kaynaklı prosesler üzerindeki kontrol veya etki ile ilgili yeni ve daha belirli şartlar bulunmaktadır. Muhtemelen en büyük değişiklik ‘bir yasam döngüsü bakış açısı ile tutarlı’ belirli operasyonel boyutları değerlendirmek için gelen yeni daha geniş gerekliliktir.

Bu, bir kurulusun sahasında yukarıya doğru ve aşağıya doğru ortaya çıkan mevcut veya potansiyel etkilerin nasıl etkilendiği veya (mümkün olan yerlerde) nasıl kontrol edildiğine ciddi dikkat edilmesi anlamına gelmektedir.

Bu maddede detaylandırılan yeni alanlar ürünlerin ve hizmetlerin satın alınmasını ve kurulusun ürünleri ve hizmetlerinin tasarım, teslimat, kullanım ve yasam sonunda islenmesi ile ilgili çevre şartlarını sağlayan kontrollerin uygun aşamalarda dikkate alınmasını içermektedir.

Kuruluş ürünleri ve hizmetlerinin taşınması veya teslimatı, kullanımı, yasam sonunda islenmesi ve bertaraf edilmesi ile ilgili önemli çevre boyutları hakkındaki bilgiyi sağlamayı düşünmelidir.

Madde 9: Performans değerlendirme

Performans değerlendirme 2004 versiyonundaki madde 4.5 ve 4.6’da yer alanların çoğunu kapsamaktadır.

Genel tavsiye olarak, kuruluşlar çevre performansı ve ÇYS’nizin etkinliğini değerlendirmek için hangi bilgilere ihtiyacı olduğunu belirlemelidir. Bu ‘ihtiyaç duyulan bilgilerden’ geriye doğru çalışarak neyi, ne zaman, kimin ve nasıl ölçeceğini ve izleyeceğini belirleyin.

Bununla ilgili kanıtları sağlayan dokümante edilmiş bilgiler muhafaza edilmelidir. Artık alt madde 9.1.2’de, uygunluk değerlendirme, özellikle ‘uyum yükümlülüklerine uygunluk durumu hakkında bilgi birikimi ve kavrayışı’ sürdürme şartı ile ilgili daha detaylı bir şart bulunmaktadır.

Kurulusun yönetim sistemini gözden geçirmek ve uygunluğunun, yeterliliğinin ve etkinliğinin devam ettiğinden emin olmak için yapılan yönetimin gözden geçirmeleri ile birlikte iç tetkikler de planlı aralıklarla yürütülmelidir.

Madde 10: İyileştirme

Standardın yeni yapısı ve riske odaklanması nedeniyle, bu maddede önleyici faaliyetler için özel gereklilikler bulunmamaktadır. Ancak, bazı yeni daha detaylı düzeltici faaliyet gereklilikleri mevcuttur. İlki uygunsuzluklara tepki vermek ve aksiyon almak, mümkünse uygunsuzluğu kontrol etmek ve düzeltmek ve sonuçları ile basa çıkmaktır.

İkincisi kurulusun herhangi başka bir yerinde benzer uygunsuzlukların olup olmadığını veya ortaya çıkma olasılığını belirlemek, dolayısıyla gerekiyorsa tüm kuruluş genelinde uygun düzeltici faaliyetleri yapmaktır.

Önleyici faaliyet kavramı evrimleşmiş olsa da, yine de hala mevcut bir uygunsuzluğun sonucu olarak potansiyel uygunsuzlukları değerlendirme ihtiyacı bulunmaktadır.

Sürekli iyileştirme ile ilgili gereklilik, hem ÇYS’nin uygunluk ve yeterliğinin sağlanması hem de etkinliğinin geliştirilmiş çevre performansı ışığında değerlendirilmesi için genişletilmiştir.

Yararlanılan kaynak: ISO 14001 Transition Guide – BSI
Paylaş:

Mustafa Kurt

Bu yazıyla ilgili sen ne düşünüyorsun?